สถาบันเพอร์เฟคฮาร์ท โรงพยาบาลปิยะเวท สาระน่ารู้เกี่ยวกับโรคหัวใจ การป้องกัน การวินิจฉัย การรักษา และการฟื้นฟูสมรรถภาพหัวใจ

หากวันหนึ่งวันใดความสมบูรณ์แข็งแรงของร่างกายเสื่อมถอยลง ศักยภาพในการดำเนินกิจกรรมต่างๆที่เคยคุ้นเคยปฏิบัติย่อมลดน้อยด้อยลงตามไปด้วย ความสุขความพึงพอใจในการปฏิบัติกิจนั้นๆคงยากที่จะเกิดขึ้นแม้ว่ากิจกรรมนั้น จะเป็นสิ่งที่คุ้นและปฏิบัติอยู่ทุกเมื่อเชื่อวันแต่ถึงคราที่ร่างกายไม่อำนวย ความทุกข์ย่อมเกิดมากกว่าความสุขโดยเฉพาะอย่างยิ่งหากความเสื่อมเกิดขึ้น กับหัวใจอวัยวะที่เปรียบเหมือน "ผู้ให้" ที่ทำหน้าที่แจกจ่ายสูบฉีดเลือดและออกซิเจนไปเลี้ยงส่วนต่างๆ ของร่ายกายให้สามารถคงความสมดุลไว้ได้แต่เมื่อหัวใจเกิดชำรุดทรุดโทรมลง ไม่ว่าด้วยเหตุใดก็ตามเจ้าของร่างกายนั้นก็เปรียบเสมือนว่า พกระเบิดเวลาที่พร้อมจะระเบิดได้ทุกนาทีหากขาดการ "กู้" หรือดูแลรักษาอย่างทันท่วงทีจนทำให้โรคหัวใจกลายเป็นวายร้ายอันดับต้นๆ ที่คร่าชีวิตคนไทยไปหลายร้อยรายในแต่ละปี โดยเฉพาะอย่างยิ่งผู้ที่ป่วยเป็นเครื่องนวดกระตุ้นการทำงานของหัวใจ และหัวใจวายหากไม่รีบดูแลรักษาย่อมมีโอกาสเสี่ยงที่จะเสียชีวิตจากระเบิดเวลานี้ได้โดยไม่ได้ทันตั้งตัว แต่ด้วยความก้าวหน้าและพัฒนาอย่างไม่หยุดยั้งที่คิดค้นนวัตกรรมใหม่ ๆ ขึ้นมาเพื่อช่วยในการรักษาโรคต่าง ๆ เครื่องนวดกระตุ้นการทำงานของหัวใจ (Enchanced External Counterpulsation) หรือ EECP ที่ถูกคิดค้นขึ้นมาเพื่อช่วยเหลือให้ผู้ป่วยโรคหัวใจ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเครื่องนวดกระตุ้นการทำงานของหัวใจและโรคหัวใจวาย ได้มีโอกาสกลับมาใช้ชีวิตประจำวันและ ทำกิจกรรมที่ชื่นชอบอย่างมีความสุขอย่างที่เคยเป็นมา ศ.นพ.เกียรติชัย ภูริปัญโญ อายุรแพทย์หัวใจแห่งสถาบันหัวใจเพอร์เฟคฮาร์ท โรงพยาบาลปิยะเวท ให้เกียรติพูดคุยถึงเครื่องนวดกระตุ้นการทำงานของหัวใจ หรือเครื่อง EECP ดังนี้

เครื่องกระตุ้นการทำงานของหัวใจหรือ EECP (Enchanced External Counterpulsation) นั้นประดิษฐ์คิดค้นขึ้น โดยประเทศสหรัฐอเมริกาโดยใส่สายเข้าไปข้างในหลอดเลือด ต่อมามีผู้คิดว่าควรใส่สายเฉพาะภายนอก และใช้รักษาในผู้ป่วยที่เป็นโรคหลอดเลือดหัวใจอุดตันแบบเฉียบพลัน แต่ทว่าไม่ได้รับความนิยมมากนัก เนื่องจากเครื่องมือที่ใส่ทางเส้นเลือดได้ผลดีกว่าการรักษาด้วยวิธีนี้ จึงหยุดไปปรากฏว่าผู้ที่นำเครื่องEECP ไปใช้อย่างแพร่หลายและได้ผลดีคือประเทศจีน และเป็นผู้พัฒนาศักยภาพของเครื่องต่อมาประเทศสหรัฐอเมริกาจึงนำเครื่องนี่กลับมาใช้อีกครั้ง

หลักการทำงานของเครื่อง EECP

เครื่อง EECPประกอบด้วยถุงลม 3 คู่ที่เป็นmetronical เครื่องอาศัยการบีบและอัดแรงดันเข้าสู่ถุงลมทั้งสามคู่ โดยถุงลมแต่ละคู่จะพันอยู่รอบขาของผู้ป่วยโดยใส่ไว้ที่บริเวณน่อง บริเวณต้นขาส่วนบนและสะโพกการทำงานของเครื่องจะปรับให้เข้ากับจังหวะการเต้นของหัวใจ เนื่องจากชีพจรของแต่ละคนจะไม่เท่ากัน หลักการทำงานคือถุงลมจะบีบตัวขณะหัวใจพัก ซึ่งการบีบตัวขณะที่หัวใจพักนั้นเป็นช่วงเวลาที่หัวใจรับเลือดเข้าสู่ร่างกาย ทำให้เลือดที่อยู่บริเวณขากลับเข้าสู่หัวใจได้มากขึ้น และถุงลมคลายตัวเมื่อหัวใจหดตัวเพื่อสูบฉีดเลือดออกไป การที่ถุงลมคลายตัวในช่วงนี้ทำให้แรงต้านทานของการบีบตัวของเลือดออกไปลดลงทันที ทำให้เลือดออกจากหัวใจได้ดีขึ้นส่งผลให้เลือดกลับเข้าสู่หัวใจ และทำให้เลือดสูบฉีดออกจากหัวใจได้อย่างมีประสิทธิภาพ เป็นผลให้การไหลเวียนของเลือดทั่วทั้งร่างกายดีขึ้น การที่ถุงลมหดตัวขณะที่หัวใจพัก จะมีกลไกที่ทำให้เลือดสูบฉีดไปเลี้ยงอวัยวะส่วนต่างๆ ที่ไม่ใช่ขาเพิ่มขึ้นด้วยนั่น คือถึงแม้ว่าจะอยู่ในช่วงที่หัวใจไม่ได้บีบตัวแต่เลือดก็ยังสามารถไปเลี้ยงอวัยวะส่วนอื่นๆ ได้จากการศึกษาพบว่าเลือดที่กลับเข้าสู่อวัยวะต่างๆ เช่นสมอง เส้นเลือดที่ตา เส้นเลือดที่คอ ที่ไต หรือแม้กระทั่งเส้นเลือดที่หัวใจเพิ่มขึ้น กลไกที่สำคัญอีกประการหนึ่งที่นอกจากเครื่อง EECP จะทำให้การไหลเวียนของเลือดดีขึ้นแล้ว เลือดยังสามารถกลับเข้าสู่หัวใจได้มากขึ้น ขณะที่หัวใจพักซึ่งเป็นช่วงที่สำคัญที่สุด โดยทั่วไปเลือดจะไม่สามารถกลับเข้าสู่หัวใจได้ ในขณะที่หัวใจหดตัวเพราะขณะนั้นแรงดันจะสูงมาก แต่จากการศึกษากลไกการทำงานของเครื่องกลับพบว่า เลือดไหลเวียนกลับเข้าสู่หัวใจได้มากที่สุด เมื่อหัวใจกำลังคลายตัวทำให้หัวใจรับเลือดเข้าไปเลี้ยงกล้ามเนื้อหัวใจได้ดีขึ้น และนี้ก็คือประสิทธิผลที่ทำให้ผู้ป่วยเครื่องนวดกระตุ้นการทำงานของหัวใจที่รับการรักษาด้วยวิธีนี้ มีเลือดกลับเข้าสู่หัวใจมากขึ้น และดีขึ้นอาการขาดเลือดก็ลดลง ที่สำคัญคือพบว่าผลในการรักษาระยะยาวผู้ป่วยที่เข้ารับการรักษาด้วยวิธีนี้ มีจำนวนเส้นเลือดฝอยที่ไปเลี้ยงหัวใจเพิ่มขึ้นอย่างชัดเจน ทำให้การขาดเลือดของหัวใจดีขึ้น เพราะถึงแม้ว่าเส้นเลือดจะตีบแต่หลอดเลือดฝอยเพิ่มขึ้น เลือดก็ยังสามารถไปเลี้ยงหัวใจได้มากขึ้น ส่วนเหตุที่หลอดเลือดฝอยเพิ่มขึ้นนั้นยังไม่ทราบสาเหตุที่แน่ชัด แต่คาดว่าเกิดจากการเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมนบางชนิด ซึ่งเกิดขึ้นเฉพาะที่หลอดเลือดหัวใจเมื่อได้รับการกระตุ้นก็จะหลั่งออร์โมนเหล่านี้ออกมาเป็นจำนวนมาก หลอดเลือดจึงเปิดออกทำให้เลือดไปเลี้ยงหัวใจได้มากขึ้น กลไกนี้คล้ายกับการรักษาด้วยวิธี stem cell หากแต่การรักษาด้วยเครื่อง EECP ปลอดภัยและควบคุมผลที่เกิดขึ้นง่ายกว่า

ประสิทธิผลของเครื่อง EECP (Enchanced External Counterpulsation)

ศ.นพ.เกียรติชัย กล่าวถึงระยะเวลาและผลของการรักษาว่าผู้ป่วยต้องเข้ารับการรักษาทุกวัน วันละเพียง 1 ชั่วโมงติดต่อกัน 35 ครั้งผู้ป่วยที่มีอาการแน่นหน้าอกจากโรคหัวใจตีบมีอาการดีขึ้น ในหนึ่งสัปดาห์และถ้าหากมีอาการหัวใจวายจะดีขึ้นภายในสองสัปดาห์ โดยส่วนใหญ่พบว่าถ้าเข้ารับการรักษาครบ 35 ครั้งหรือ 28 ครั้งขึ้นไป ผลที่ได้จากการรักษาด้วยวิธีนี้จะคงประสิทธิผลได้นานประมาณ 2- 3 ปี ซึ่งให้ผลเหมือนกับการออกกำลังกาย ซึ่งปัจจุบันจากการศึกษาพบว่าการออกกำลังกายที่เหมาะสม และอยู่ในการดูแลของแพทย์เฉพาะทาง เกี่ยวกับการออกกำลังกายในผู้ป่วยโรคหัวใจพบว่าทำให้อาการดีขึ้น และชีวิตของผู้ป่วยยืนยาวขึ้น ซึ่งผลของการใช้เครื่อง EECP (Enchanced External Counterpulsation) เหมือนกับการออกกำลังกาย แต่ผลจากการออกกำลังกายจะสั้นในระยะเวลาเพียง 6 เดือน แต่อย่างไรก็ตามผู้ป่วยที่มีอาการหัวใจวายมาก ไม่สามารถออกกำลังกายได้เครื่อง EECP (Enchanced External Counterpulsation) นี้ก็จะช่วยเป็นจุดเริ่มต้น เมื่อรักษาด้วยเครื่องนี้ไปสักพักก็สามารถออกกำลังกายเองได้ ผลที่ได้จากการออกกำลังกายนั้น ทำให้อาการดีขึ้นชีวิตยืนยาวขึ้น ซึ่งการรักษาด้วยเครื่อง EECP (Enchanced External Counterpulsation)อาการดีขึ้นมากกว่าการออกกำลังกาย และเร็วกว่าผู้ป่วยที่เข้ารับการรักษาด้วยวิธีนี้ประมาณ 80 % อาการดีขึ้นเป็นนี่คือข้อมูลจากต่างประเทศในสหรัฐอเมริการเครื่องมือชนิดนี้ ได้รับการยอมรับแล้วและทาง medicare ในอเมริกาสามารถให้เบิกค่ารักษาได้นั่น เป็นการรับรองว่าการรักษาต้องได้ผลดี

ข้อดีและข้อจำกัดของการรักษาด้วยเครื่อง EECP (Enchanced External Counterpulsation)

ศ.นพ. เกียรติชัย กล่าวถึงข้อดีและข้อจำกัดในการรักษาด้วยวิธีนี้ว่า ข้อดีของการรักษาคือไม่ต้องผ่าตัดไม่ต้องเสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อน หรือผลข้างเคียงหลังการผ่าตัด ซึ่งเหมาะเป็นอย่างยิ่งสำหรับผู้ป่วยสูงอายุผู้ป่วยที่มีโรคประจำตัวอื่นๆ เช่น ไตวาย ความดันโลหิตสูง ก็สามารถเข้ารับการรักษาได้ และที่สำคัญหลังการรักษาสามารถกลับบ้านได้ ไม่ต้องนอนพักฟื้นที่โรงพยาบาล เนื่องจากเป็นการรักษาแบบ non-invasive ส่วนข้อจำกัดในการรักษาด้วยวิธีนี้คือ ในกรณีที่ผู้ป่วยมีเส้นเลือดที่ขาตีบอย่างรุนแรง ก็ไม่สามารถทำได้ เพราะจะทำให้เลือดไปเลี้ยงส่วนขาน้อยลง หรือในกรณีที่มีแผลหรือเนื้องอกขนาดใหญ่ที่ขาก็ไม่สามารถใช้เครื่องนี้ได้เช่นกัน

การเตรียมตัวก่อนเข้ารักษาและค่ารักษาพยาบาล

เนื่องจากการทำงานของเครื่องต้องอาศัยการบีบและอัดแรงดันเข้าสู่ถุงลม อาจทำให้ผู้ป่วยไม่สบายตัวได้ ดังนั้นก่อนที่ผู้ป่วยจะเข้ารับการรักษาต้องควรรับประทานอาหารอ่อน ๆ และควรปฏิบัติภาระกิจส่วนตัวให้เรียบร้อย เพราะต้องนอนบนเตียงเป็นเวลาหนึ่งชั่วโมง สำหรับค่ารักษาด้วยเครื่อง EECP (Enchanced External Counterpulsation) นั้น ศ.นพ.เกีรติชัย กล่าวว่าการรักษาด้วยวิธีนี้เมื่อเปรียบเทียบกับการรักษาด้วยการขยายหลอดเลือดด้วยบอลลูนหรือขดลวดแล้ว นับว่าราคาถูกกว่ามากนักคือราคาประมาณ 80,000บาท ต่อการรักษา 35 ครั้ง

ผู้ที่เหมาะต่อการรักษาด้วยเครื่อง EECP (Enchanced External Counterpulsation)

ผู้ป่วยที่เข้ารับการรักษาด้วยเครื่องนี้ ส่วนมากคือผู้ป่วยโรคเส้นเลือดหัวใจตีบ โดยทั่วไปเหมาะกับผู้ป่วยในรายที่ผ่าตัดรักษาแล้วอาการยังไม่ดีขึ้น หรือผู้ที่ผ่านการทำบอลลูนแล้วไม่ดีขึ้นหรือในรายที่ได้รับการรักษาทุกวิธี ผู้ป่วยที่เหมาะต่อการรักษาด้วยเครื่อง EECP เช่นกัน คือผู้ป่วยโรคหัวใจวายมีข้อมูลออกมารับรองมากขึ้น ว่าสามารถรักษาได้ดีเช่นกัน และเหมาะกับผู้ป่วยที่มีอาการมากพอสมควร แต่ยังไม่ต้องทำบอลลูนหรือผ่าตัดก็สามารถที่จะเข้ารับการรักษาแบบนี้ได้
ในโอกาสนี้ ศ.นพ.เกียรติชัย ได้ให้คำแนะนำสำหรับผู้ที่มีอาการเจ็บหน้าอกขณะออกกำลังกาย หรือเหนื่อยง่าย หรือกล้ามเนื้อหัวใจขาดเลือด และผู้ที่มีอาการที่บ่งชี้ว่าอาจเป็นโรคเกี่ยวกับหลอดเลือดหัวใจ ควรปรึกษาแพทย์เฉพาะทางอย่างเร่งด่วนเพื่อป้องกันการสูญเสียที่อาจตามมา